Tajemnice grobowców w Wietrzychowicach

Rozmowa z dr. Piotrem Papiernikiem – kuratorem Zespołu Działów Archeologicznych Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, prezesem zarządu Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego, organizatorem i prowadzącym od 2009 roku badania w rejonie Parku Kulturowego Wietrzychowice.*

Czy grobowce megalityczne mają jeszcze przed panem jakieś tajemnice?

Oczywiście, że tak! W przypadku Parku Kulturowego Wietrzychowice taka odpowiedź może być zaskakująca: mimo 90-letniej tradycji badań archeologicznych wciąż szukamy odpowiedzi na wiele, często podstawowych pytań. Obecnie wykonujemy specjalistyczne analizy, przynoszące niezwykle cenne informacje, zarówno o grobowcach jak i o ludziach, którzy zostali w nich pochowani lub żyli w ich pobliżu. W ostatnich latach szczególny postęp dokonał się w zakresie określenia wieku budowy megalitów. Na podstawie datowania radiowęglowego szczątków ludzkich potwierdziliśmy wcześniejsze przypuszczenia, że grobowce w Wietrzychowicach powstały w połowie czwartego tysiąclecia przed naszą erą, czyli ok. 5,5 tys. lat temu.

Grobowce megalityczne w Wietrzychowicach, fot. Szymon Zdziebło/tarantoga.pl dla UMWKP

Obecnie próbujemy dowiedzieć się, w jakiej kolejności wnoszono megality i jak długo trwała budowa całego cmentarzyska. Wróciliśmy również do powtórnej analizy pochówków z poszczególnych grobowców. Trwają jeszcze badania DNA, ale już wiemy, że w grobowcu nr 5, w grobie podwójnym, pochowano mężczyznę i kobietę, a nie, jak wcześniej przypuszczano dwóch mężczyzn. Mamy nadzieję, że wyniki analizy DNA przyniosą więcej cennych danych, np. o pochodzeniu osób pochowanych w grobowcach, a może nawet o ich wyglądzie.

Wielkim zaskoczeniem ostatnich miesięcy są wyniki skanowania laserowego lasu wietrzychowickiego. Ujawniły one istnienie jeszcze jednego, na razie „prawdopodobnego”, grobowca, położonego ok. 250 m, na północ od tych znanych dotychczas. Podobnych przykładów, pokazujących, jak szybko rozwija się nasza wiedza o megalitach, jest dużo więcej. Wyniki kolejnych badań, rodzą następne pytania i chęć odsłaniania kolejnych tajemnic, których w Wietrzychowicach wciąż kryje się wiele. Największą zagadką nadal pozostaje miejsce pochówków „zwykłych” ludzi, czyli tych, którzy budowali megality i mieszkali w ich pobliżu.

Proszę opowiedzieć o ludziach, którzy je stworzyli – jak żyli?

Grobowce kujawskie były wznoszone przez społeczności, które w czwartym tysiącleciu p.n.e. zamieszkiwały rozległe tereny w Europie Środkowej. Osady i cmentarzyska tej ludności odkrywane są od Skandynawii po obszar dzisiejszych Czech oraz od Niemiec po Ukrainę. W archeologii ludność ta nazywana jest kulturą pucharów lejkowatych – od charakterystycznego kształtu używanych przez nią naczyń. Była to społeczność niezwykle pomysłowa i kreatywna. Jej znaczenie wynika przede wszystkim z upowszechnienia rolnictwa na terenie Europy Środkowej, w tym niemal na całym terenie dzisiejszej Polski. Jej członkowie powszechnie zajmowali się uprawą pszenicy i jęczmienia, znali też groch, soczewicę, len oraz mak lekarski. W przygotowaniu pól stosowali metodę żarową i drewniane radła. W hodowli dominowało bydło, uzupełniane przez świnie domowe, owce, a także kozy. Istotną rolę odgrywało również łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo. Ludności kultury pucharów lejkowatych przypisuje się stosowanie koła i konstrukcję wozów do transportu.

Marszałek Piotr Całbecki w Parku Kulturowym Wietrzychowice, fot. Szymon Zdziebło/tarantoga.pl dla UMWKP

Na terenie Kujaw społeczności kultury pucharów lejkowatych zamieszkiwały w stosunkowo niewielkich osadach składających się z kilku bądź kilkunastu rodzinnych gospodarstw. Domy budowano z drewna. Wśród codziennych zajęć należy wymienić wytwarzanie odzieży, naczyń glinianych, zróżnicowanych narzędzi kamiennych i krzemiennych, a także z surowców organicznych oraz przetwarzanie i przechowywanie żywności. Wokół osad prowadzono działalność rolniczą. W karczunku lasów i przygotowaniu pól istotną rolę odgrywały siekiery krzemienne, często sprowadzane z odległych terenów. W drodze wymiany i handlu importowano również narzędzia i ozdoby wykonane z miedzi, bursztynu i wyjątkowych rodzajów surowców kamiennych.

Czy możemy scharakteryzować wierzenia tej społeczności?

To najtrudniejsze zadanie z uwagi na brak przekazów pisanych, jest charakteryzować religię budowniczych megalitów. Niewątpliwie ważnym elementem wierzeń było życie pozagrobowe i kult przodków, o czym świadczą grobowce kujawskie. Badania archeologiczne dowodzą wyjątkowe znaczenie cmentarzysk megalitycznych w życiu społecznym i religijnym ludności kultury pucharów lejkowatych na Kujawach. Nekropolie były miejscem nie tylko pochówków dla najważniejszych osób, ale też terenem zgromadzeń i odprawiania obrzędów, o czym świadczą specjalne budynki świątynne wznoszone w czołach grobowców.

Dlaczego grobowce wzniesiono w charakterystycznym wydłużonym kształcie?

Pojęcie „grobowce kujawskie” zdefiniował prof. Konrad Jażdżewski jako obiekty składające się z trzech zasadniczych części: długiego nasypu ziemnego, obstawy kamiennej wykonanej z wielkich głazów, nadającej monumentom kształt bardzo wydłużonego trapezu lub trójkąta oraz jednego lub kilku grobów, często z dodatkowymi konstrukcjami kamiennymi. Megality z Wietrzychowic i Gaju zawierają wszystkie powyższe elementy. Szczególnie charakterystyczny jest kształt wydłużonych nasypów, ograniczonych kamienną obstawą, z rozchyloną częścią przednią. Jednak każdy z megalitów jest niepowtarzalną budowlą zawierającą indywidualne rozwiązania i elementy konstrukcyjne. Grobowce różnią się np. wymiarami. Największe z nich mają ponad 100 metrów długości (Gaj, grobowiec 1 – 126,5 m; Wietrzychowice, grobowiec 3 – 115 m), przy szerokości wynoszącej od 7 do 12 m. Podobieństwa i różnice widoczne w konstrukcji megalitów zapewne nie są przypadkowe, a wynikają z obowiązujących 5,5 tys. lat temu wierzeń i reguł społecznych, których niestety nie znamy i obawiam się, że nigdy nie poznamy.

Piotr Papiernik od siedmiu lat prowadzi badania archeologiczne w rejonie Parku Kulturowego Wietrzychowice, fot. Szymon Zdziebło/tarantoga.pl dla UMWKP

W jakim kierunku rozwijać się będzie Park Kulturowy w Wietrzychowicach?

Wyjątkowość budowli wynika przede wszystkim z ich dobrego stanu zachowania. W przypadku trzech megalitów, mimo upływu 5,5 tys. lat, zachowały się niemal kompletne obstawy kamienne, które nadal możemy oglądać. Warto też podkreślić, że należą one do najstarszych zabytków architektury w Europie Środkowej o wyjątkowym znaczeniu dla dziedzictwa archeologicznego i historycznego ziem polskich. Jeszcze w XIX wieku megality były powszechnym elementem krajobrazu Kujaw, jednak większość z nich została bezpowrotnie zniszczona. Obstawy kamienne były traktowane jako darmowe źródło surowca, z którego budowano drogi, domy, budynki gospodarcze, ogrodzenia itp.

Wielkie zasługi w ochronie i upowszechnieniu grobowców kujawskich miał profesor Konrad Jażdżewski, który od samego początku doceniał znaczenie grobowców w Wietrzychowicach. Profesor nie tylko zadbał o ochronę prawną grobowców, ale też doprowadził do powstania w 1971 roku rezerwatu archeologiczno-przyrodniczego. Idea profesora, aby utworzyć w Wietrzychowicach „wieczysty rezerwat archeologiczny”, została ponownie podjęta wraz z powstaniem w 2006 r. Parku Kulturowego Wietrzychowice. Uważam, że należy dokonać kolejnego kroku, czyli powołać wyspecjalizowaną instytucję muzealną, której zadaniem będzie ochrona i popularyzacja kujawskich megalitów. Takie muzeum ukierunkowane na działalność edukacyjną będzie mogło korzystać z dorobku badań archeologicznych i wsparcia środowiska naukowego i muzealnego, które od 20 lat angażuje się w działalność Parku Kulturowego Wietrzychowice.

Jak wyobraża pan sobie to miejsce za 10 lat?

Mam nadzieję, że za 10 lat Wietrzychowice będą miejscem powszechnie znanym i odwiedzanym przez tysiące turystów, szczególnie przez osoby zainteresowane historią, archeologią i dziedzictwem kulturowym Kujaw. Odwiedzający będą mogli zapoznać się z ciekawymi wystawami oraz zwiedzać cmentarzysko znajdujące się w pięknym lesie, który posiada także walory turystyczne. Mam również nadzieję, że w najbliższym czasie grobowcom w Wietrzychowicach zostanie nadany status Pomnika Historii, który będzie podkreślał ich wyjątkowy charakter.

Warto wiedzieć

*Cmentarzysko megalityczne (od greckich słów megas – wielki i lithos – kamień) składające się z pięciu grobowców kujawskich w Wietrzychowicach odkrył profesor Konrad Jażdżewski w 1934 r. Pierwsze wykopaliska przeprowadził już 1936 roku, rozpoznając grobowiec oznaczony nr. 3. Zasadnicze prace na cmentarzysku, pod kierunkiem profesora, wykonano w latach 1967-1969. Zbadano wówczas pozostałe cztery megality o numerach 1, 2, 4 i 5. Do końca XX wieku opracowania tych prac były podstawowym źródłem wiedzy o cmentarzysku w Wietrzychowicach. Wiele istotnych obserwacji dostarczyły również badania grobowca nr 1 w Gaju, przeprowadzone przez prof. Waldemara Chmielewskiego w 1950 roku. Megalit ten jest również częścią Parku Kulturowego Wietrzychowice. Ponowny powrót archeologów z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi i Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego w rejon Wietrzychowic nastąpił w 2009 r.

Grobowce megalityczne w Wietrzychowicach, fot. Szymon Zdziebło/tarantoga.pl dla UMWKP

Historia badań grobowców kujawskich położonych w Parku Kulturowym Wietrzychowice jest jednocześnie historią ochrony i upowszechnienia tych unikatowych budowli. Głównym celem prac archeologicznych w Wietrzychowicach jest rozpoznanie różnych aspektów życia budowniczych grobowców oraz kontekstu osadniczego i przyrodniczego cmentarzysk megalitycznych. Przeprowadzono również prace wykopaliskowe w bezpośrednim otoczeniu grobowców w Wietrzychowicach oraz grobowca nr 2 w Gaju. Wykonano wiele analiz specjalistycznych dzięki którym m.in. uzyskaliśmy nowe dane dotyczące monumentów badanych w przeszłości przez prof. Konrada Jażdżewskiego i Waldemara Chmielewskiego.

Park Kulturowy odwiedził w tym roku marszałek Piotr Całbecki, który zapowiedział powstanie w tym miejscu nowej instytucji kultury, która zajmie się opieką nad grobowcami i promocją tej archeologicznej perły na Kujawach.

Zobacz: Co jeszcze kryją neolityczne grobowce w Wietrzychowicach

Osoby zainteresowane szczegółami znajdą je na stronie internetowej Parku Kulturowego Wietrzychowice. Tam można zapoznać się z wynikami badań megalitów oraz zobaczyć fotografie z prac wykopaliskowych i odkrytych zabytków.

Wrzesień 2026 roku